Chữa lành - Trao lại quyền làm chủ cho chính mình

Cách đây không lâu mình tư vấn cho một em gái, khi mình hỏi về lựa chọn trường đại học, em đã nói với mình

“Lúc em đăng ký thi trường này, cả nhà đều cản, mà tính em trước giờ nó vậy, em sẽ luôn làm trái ý tất cả mọi người, nhất là mẹ. Mẹ em càng nói, em càng làm ngược lại”

-----------------

Bản thân từng là một “con cừu đen” trong gia đình, mình hiểu cảm giác này.

Mình từng ghét sự so sánh, can thiệp, thúc ép từ gia đình, nên luôn cố gắng làm những điều ngược lại so với những gì được yêu cầu, hoặc so với những tiêu chuẩn thông thường của xã hội

Cảm giác “một mình chống lại thế giới” khi ấy với mình là một “Chiến thắng”

Nhưng rồi, mình dần nhận ra, có những lựa chọn đúng, và cũng có những quyết định sai đến từ việc cứ luôn muốn làm trái ý gia đình.

----------------

Đôi khi chúng ta nhầm tưởng rằng việc mình chống lại sự kiểm soát của gia đình, đứng lên đòi lại sự tự chủ, cố tình làm khác đi, đó là mình đang bắt đầu Làm chủ cuộc đời mình.

Sự thực có phải như vậy ?

Bạn có chắc lựa chọn này đến từ sự thấu hiểu sâu sắc bên trong mình muốn gì và đang làm theo điều đó, hay từ nỗ lực chứng tỏ bản thân mình có giá trị ?

Bạn có chắc những thôi thúc này đến từ tình yêu thương thuần túy hay từ nỗi sợ bị từ chối, nỗi sợ thất bại, hay niềm tin mình không đủ tốt, mình không xứng đáng ?

Bạn có chắc những quyết định này đến từ một bản thể chân thật hay là một cái tôi đầy vỏ bọc ?

Ranh giới này rất mong manh…

Cụ thể hơn, bạn có thể cùng mình làm một bài Test nhỏ, và thử xem mình có những biểu hiện sau không nhé:

• Dù có đang thành công, ổn định hay không thì sâu bên trong vẫn luôn cảm thấy bé nhỏ, thiếu tự tin, chông chênh.
• Hay so sánh mình với người khác, nhạy cảm với những lời đánh giá góp ý của người khác
• Dè dặt, thiếu tự tin vào quyết định của bản thân, không dám thể hiện quan điểm hoặc lên tiếng bảo vệ cho quan điểm của mình

Hoặc là

• Kiểm soát quá mức mọi thứ, bao gồm cả những việc liên quan đến mình và người khác. Đặc biệt là rất khắt khe với bản thân, tự đặt áp lực, tự chỉ trích đổi lỗi cho bản thân, muốn mọi thứ phải hoàn hảo.
• Có xu hướng gắn giá trị của bản thân với kết quả công việc, mức thu nhập, tầm ảnh hưởng… dễ dẫn đến việc kiệt kuệ về thể chất và tinh thần
• Làm việc cống hiến hết sức để chứng tỏ bản thân và được công nhận và góp phần vào mục đích lớn lao, nhưng ít khi thực sự hài lòng với những gì mình đạt được

Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta không phân biệt được điều gì đang ngầm thúc đẩy những lựa chọn của mình ?

• Nếu như những quyết định của ta đến từ một bản thể chân thật đầy tình yêu thương thì nó sẽ luôn đưa mình đi đến con đường “đúng đắn” mà mình đã chọn (mình không nói con đường này chỉ “rải hoa hồng”)
• Nếu những quyết định ấy đến từ một cái tôi xù xì gai góc thì ta sẽ luôn thấy có gì đó “sai sai” dù bên ngoài có thể mọi thứ đều ổn.

Làm thế nào để phân biệt mình đang được thôi thúc bởi Bản thể chân thật hay Cái tôi gai góc ?

Câu trả lời là ta cần thật sự thấu suốt bên trong mình muốn gì.

Nhưng trong suốt những năm tháng trưởng thành, để bảo vệ chúng ta, cơ thể đã tự tạo ra những “vỏ bọc”. Nó giúp cho mình tồn tại và an toàn hòa nhập vào môi trường, nhưng lại vô tình “giam giữ” những tinh chất trong lành của chúng ta, ngăn cản chúng ta nhìn thấy những điều thực sự dành cho mình.

Vậy nên việc đầu tiên cần làm đó là: Từng bước, từng bước một gỡ đi những lớp vỏ xù xì ấy để ánh sáng nguyên bản của chúng ta hiện ra.

------------------

Khi nói đến Chữa lành tổn thương, sẽ có nhiều kiểu tổn thương khác nhau, với những nguyên nhân gốc rễ và hướng xử lý khác nhau.

Và những tổn thương liên quan đến Mẹ - Mother Wound là điều đầu tiên chúng ta cần quan tâm bởi mối quan hệ với Mẹ chính là mối quan hệ đầu tiên của chúng ta trong cuộc đời này, và rất nhiều mô thức hành động hiện tại của chúng ta vẫn còn bị ảnh hưởng bởi Mother Wound.

Mình hy vọng những chia sẻ sau đây sẽ giúp bạn hiểu hơn về Mother Wound:

Mother wound là gì?

Theo Bethany Webster, Mother Wound expert, tổn thương người mẹ (𝑴𝒐𝒕𝒉𝒆𝒓 𝒘𝒐𝒖𝒏𝒅) là nỗi đau của một người phụ nữ được truyền qua nhiều thế hệ phụ nữ khác nhau, và nó bao gồm các cơ chế ứng phó không thực sự hiệu quả mà người phụ nữ sử dụng để xử lý nỗi đau đó.

“Tổn thương người mẹ” không chỉ có nghĩa là chúng xảy ra với mẹ ruột. Ở một nghĩa rộng hơn, tổn thương có thể xảy ra khi bạn không có hình mẫu người mẹ thích hợp, có thể do mẹ vắng mặt, hoặc tổn thương với bất kì người nào khác đảm nhận vai trò làm mẹ, chẳng hạn như bố đơn thân, bà, dì, mẹ nuôi… Đây là một điểm khác biệt quan trọng, vì việc thiếu sự hỗ trợ về mặt tinh thần từ bất kỳ một hình mẫu người mẹ nào có thể gây ra tổn thương người mẹ.

Dấu hiệu bạn có thể có Mother wound

Không phải lúc nào cũng dễ dàng nhận biết được ảnh hưởng của tổn thương người mẹ lên cuộc sống của bạn, nhất là khi bạn đã quen với việc sống chung với nó trong một thời gian dài. Tuy nhiên đây là một số dấu hiệu bạn có thể đã có tổn thương với mẹ khi còn nhỏ:

• Bạn có cảm giác như mẹ không thực sự yêu bạn hoặc mẹ yêu các anh chị em của bạn nhiều hơn.
• Bạn luôn cảm thấy có trách nhiệm phải để ý và chăm sóc mẹ.
• Bạn có cảm giác như mẹ chỉ yêu bạn khi bạn ngoan và nói hoặc làm những điều đúng như ý mẹ. Nếu không, bạn là một đứa con hư và mẹ sẽ không yêu bạn.
• Bạn không bao giờ cảm thấy được mẹ chấp nhận con người thật của bạn và những cảm xúc của bạn.

Lớn lên với tổn thương gắn bó với cha và mẹ có thể ảnh hưởng đến chúng ta theo nhiều cách. Những khó khăn thường gặp ở một người có tổn thương về cha, mẹ bao gồm lòng tự trọng/tự tin thấp, gặp khó khăn trong mối quan hệ và khó nhận biết và quản lý cảm xúc. Vì thế, biểu hiện của Mother wounds trong cuộc sống có thể có ở rất nhiều bối cảnh, khía cạnh khác nhau, từ công việc cho tới các mối quan hệ.

Trong cuộc sống

• Hay so sánh mình với những người phụ nữ khác, tự đánh giá, chỉ trích bản thân không đủ tốt, không đủ nữ tính, không đủ khéo léo, đảm đang, giỏi giang… hoặc có suy nghĩ đánh giá những người phụ nữ khác.
• Né tránh nói chuyện với mẹ những lĩnh vực có bất đồng, như lựa chọn nghề nghiệp, tình yêu, hôn nhân - gia đình
• Rất ngại xin sự giúp đỡ vì không muốn người khác biết điểm yếu của mình, và sợ bị đánh giá, sợ cảm giác yếu kém, thất bại khi phải nhờ sự giúp đỡ của người khác.

Trong công việc:

• Kiểm soát quá mức công việc, nhân viên, hoặc đồng nghiệp. Thường tự giải thích cho mình là có tiêu chuẩn rất cao, tự đặt áp lực, hay tự chỉ trích đổi lỗi cho bản thân, muốn mình và mọi thứ phải hoàn hảo.
• Không cảm thấy an toàn dù mình ở vị trí, công việc nào, dù mức thu nhập đã rất ổn. Bên ngoài có vẻ có cuộc sống thành công nhưng bên trong cảm thấy mình không đủ giỏi, không đủ tốt, hay so sánh mình với người khác có những thứ hơn mình, nhạy cảm với những lời đánh giá góp ý của người khác.
• Hội chứng "chạy theo thành tích," "thích những thứ bóng nhoáng”, có xu hướng gắn giá trị của bản thân với kết quả công việc, mức thu nhập, quan trọng việc xây profile và network hoành tráng, dễ dẫn đến việc làm việc kiệt sức, kiệt kuệ về thể chất và tinh thần theo đuổi những việc không thực sự là chính mình, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.
• Luôn nghĩ mình phải làm hết mọi thứ, làm hoàn hảo mọi việc. Đôi khi bị nỗi sợ bị sai, bị đánh giá chi phối, nên rất khắc nghiệt với bản thân, hay suy nghĩ nhiều và lo lắng, bị cuốn vào vòng làm việc cống hiến hết sức để chứng tỏ bản thân và được công nhận và góp phần vào mục đích lớn lao, nhưng ít cảm thấy hài lòng về những gì mình đạt được
• Hay được gọi là "superwoman" hay nữ cường vì cường độ làm việc cao. Có xu hướng cảm thấy tội lỗi, xấu hổ khi dành thời gian chậm lại, nghỉ ngơi phục hồi, chăm sóc, hướng về bên trong. Tuy nhiên rất thích và rất được thu hút bởi lối sống zen, chánh niệm, và nhen nhóm hiểu được rằng đó là điều mình muốn hướng tới nhưng chưa biết cách thoát ra khỏi vòng lặp.

Nguyên nhân nào gây ra Mother wound?

Không có lý do đơn lẻ cụ thể nào khiến cho một người có tổn thương người mẹ - có nhiều yếu tố có thể góp phần gây ra vết thương đó. Tuy nhiên, một đứa trẻ có thể mang tổn thương người mẹ nếu mẹ:

• Đáp ứng nhu cầu thể chất nhưng không đáp ứng nhu cầu tình cảm của con, không mang lại cho con sự thoải mái, ấm áp và an toàn về mặt cảm xúc.
• Mẹ từ chối hoặc phủ nhận những cảm xúc tiêu cực của con, mắng hoặc trừng phạt con khi con thể hiện cảm xúc tiêu cực
• Nghiêm khắc, thường xuyên phê bình hay khiển trách lỗi sai của con
• Không thể hiện sự đồng cảm với cảm xúc của con (và do đó ngăn cản đứa trẻ học cách quản lý và biểu đạt cảm xúc của mình).
• Mong đợi đứa con tự đáp ứng các nhu cầu về thể chất và tinh thần của chúng quá mức, không phù hợp với sự phát triển ở từng lứa tuổi của con.
• Mẹ phải chiến đấu với vấn đề sức khỏe tâm thần mà không được hỗ trợ hay điều trị.
• Không có mặt cho con, dù là về mặt vật lý do bận làm việc, hay không có mặt cho cảm xúc vì bị mất tập trung hoặc do các vấn đề về sức khỏe tâm thần.
• Bản thân mẹ từng trải qua những tổn thương, những trải nghiệm bỏ mặt thể chất hoặc tinh thần chưa được xử lý, khiến họ khó có thể sẵn sàng về mặt tình cảm với con mình.

Mother Wound ảnh hưởng đến bạn như thế nào?

Tổn thương người mẹ cũng có thể ảnh hưởng đến cách bạn cảm nhận về bản thân và hành động trong các mối quan hệ, trong các tình huống khi lớn lên, biểu hiện ở chỗ:

Lòng tự trọng thấp

Sự gắn bó an toàn, sự hỗ trợ thường xuyên về mặt cảm xúc giúp trẻ cảm thấy chúng quan trọng và tin tưởng vào bản thân. Nếu không có niềm tin cơ bản vào bản thân, trẻ sẽ gặp khó khăn trong việc có được ý thức về bản thân và tin vào chính mình, và lớn lên trở thành người có lòng tự trọng rất thấp.

Đặc biệt đối với con gái, tổn thương người mẹ có thể liên quan đến cảm giác xấu hổ mạnh mẽ, một niềm tin rằng mình có vấn đề, mình sai trái, và mình cần phải ngoan ngoãn yên vị để được yêu thương, không được phép mơ những giấc mơ lớn hơn hay làm lớn hơn những gì chúng được bảo. Hoặc, nó cũng có thể biểu hiện ở cảm giác tội lỗi, thường xuyên cảm thấy lẽ ra họ phải làm nhiều hơn, cố gắng nhiều hơn và đạt được nhiều thành tựu hơn.

Lòng tự trọng thấp liên quan đến tổn thương người mẹ khi chưa được chữa lành sẽ có thể biểu hiện ở thói quen thường xuyên so sánh mình với những người phụ nữ khác thành công hơn, xinh đẹp hơn hoặc giàu có hơn – và liên tục có những nhận thức sai lầm về bản thân, tự ti rằng mình “sai lầm”, mình “hỏng hóc”, mình “có điều gì đó không ổn”.

Tự giới hạn bản thân

Hơn nữa, các chuyên gia cho rằng việc tin vào đánh giá, chỉ trích của mẹ rằng mình “không đủ tốt” khiến con gái rơi vào vòng lặp - họ sẽ tiếp thu niềm tin rằng mình “không đủ tốt”, rồi lại tự mình hành động để khẳng định niềm tin đó (giống như thuyết self-prophecy theory - Lời tiên tri tự ứng nghiệm). Càng so sánh, chỉ trích, đánh giá, niềm tin “mình không đủ tốt” càng được củng cố là đúng. Kết quả là phụ nữ tự đặt ra những giới hạn cho mình và không tin vào tiềm năng của chính mình. Điều này ảnh hưởng đến khả năng theo đuổi ước mơ và con đường sự nghiệp của phụ nữ.

Trí tuệ cảm xúc và khả năng quản lý, biểu đạt cảm xúc, xây dựng mối quan hệ

Một người mẹ có sự hiện diện, lắng nghe, ghi nhận cảm xúc của con sẽ giúp con gọi tên những cảm xúc đó và biết cách quản lý chúng. Một đứa trẻ không học được cách quản lý cảm xúc sẽ gặp khó khăn trong việc tạo dựng sự kết nối sau này, kể cả mối quan hệ lãng mạn và mối quan hệ trong công việc, với đồng nghiệp, bạn bè. Trong những tình huống tệ hơn, đứa trẻ sẽ tìm đến các cách không lành mạnh như sử dụng chất kích thích, rượu, thuốc lá… để tìm sự xoa dịu cảm xúc.

Và bất kể nỗi sợ hãi sâu xa không bao giờ muốn trở nên một người giống như mẹ, chúng ta có thể bất ngờ khi phát hiện ra rằng, chúng ta đang phản ứng với những khó khăn, bực dọc, những sự việc không theo ý mình trong mối quan hệ gia đình, với con, với chồng… - theo một cách y như mình chứng kiến mẹ làm trước đây.

Chữa lành Mother Wound

Có nhiều cách tiếp cận khác nhau và những phương pháp khác nhau để giữa lành mối quan hệ người mẹ. Phần lớn các phương pháp tiếp cận đều bao gồm sự ghi nhận, cho phép những cảm xúc bị che giấu được biểu hiện trong một môi trường an toàn, thay thế những niềm tin cũ bằng những niềm tin mới và lời khẳng định tích cực, và duy trì những hiệu quả lạc quan của quá trình chữa lành thông qua việc đặt ra ranh giới lành mạnh và ở trong cộng đồng nâng đỡ thích hợp.

Theo Psychology Today, tổn thương người mẹ không phải là một chẩn đoán lâm sàng (không phải một bệnh hay vấn đề tâm lý) cần chữa trị hay dùng thuốc, nhưng nó là một yếu tố mà mọi người thường gặp khó khăn trong việc giải quyết và chữa lành. Quá trình chữa lành tổn thương người mẹ có thể diễn ra với sự trợ giúp chuyên nghiệp, thông qua việc:

• Nhận diện và trân trọng đứa trẻ tổn thương bên trong, nuôi nguyện ước mẹ sẽ nhìn nhận và yêu thương mình theo một cách khác.
• Khám phá cảm xúc bị chôn giấu của đứa trẻ bên trong và cho phép những cảm giác bị bỏ mặc, không được yêu thương, không được mong muốn hoặc không có giá trị đó được thể hiện trong một môi trường trị liệu an toàn.
• Học cách ghi nhận và yêu thương bản thân, nuôi dưỡng niềm vui và hạnh phúc trong cuộc sống hiện tại, từ bỏ những niềm tin quá khứ đã hình thành trong quá trình lớn lên qua sự tương tác của chúng ta với mẹ - những niềm tin vốn đã không còn đúng nữa. Dành thời gian nuôi dưỡng bản thân - thực sự kết nối sâu với chính mình để nghe được những tiếng nói bên trong chưa có dịp bày tỏ và biết mình thực sự muốn gì, làm gì.
• Đặt ra ranh giới lành mạnh—tạo dựng mối quan hệ lành mạnh với mẹ dựa trên nhu cầu và khả năng đón nhận của cả mẹ và bạn, bắt đầu từ những hành động nhỏ như cùng nấu ăn, cùng xem ti vi, cùng uống trà, cùng trò chuyện… hướng tới xây dựng mối quan hệ lành mạnh, tích cực và trọn vẹn. Đồng thời, ranh giới lành mạnh có thể được xác lập không chỉ trong mối quan hệ với mẹ, mà trong mọi khía cạnh khác của cuộc sống như công việc, mối quan hệ lãng mạn, những người mình dành thời gian cùng…
• Ý thức rằng bạn không cần phải đồng quan điểm với mẹ, cũng không cần phải có một người đúng, một người sai. Đơn giản hiện thực của mỗi người là khác nhau. Chấp nhận những hạn chế của mẹ không có nghĩa là bạn bất hiếu hay phản bội, đó là một phần của quá trình chữa lành.
• Tìm một cộng đồng phụ nữ để nâng đỡ và hỗ trợ nhau trên tiến trình này. Bởi vì chữa lành là một quá trình, bạn sẽ cần những người chị em tâm giao để tiếp sức cho mình trên hành trình đó.

Tha thứ và buông bỏ những trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ và chữa lành vết thương người mẹ là một quá trình cần nhiều sự can đảm và từ bi, và cũng là điều cần thiết để bạn thực sự lấy lại sự tự chủ với cuộc sống của mình và phát triển phiên bản một con người tự do và khỏe mạnh trong tương lai.

Nguồn tham khảo

Grant, K.-L. (2014, April 13). Is The Mother-Wound Ruining Our Romantic Relationships?Retrieved from Elephant Journal: https://www.elephantjournal.com/2014/04/is-the-mother-wound-ruining-our…​

Webster, B. (n.d.). Why it's Crucial for Women to Heal the Mother Wound. Retrieved from Bethany Webster: https://womboflight.com/why-its-crucial-for-women-to-heal-the-mother-wo…​

Gaba, S. (2019, October 25). The Mother Wound. Psychology Today.

Lewis, R. (2020, September 29). What Is the Mother Wound and How Do You Heal? Healthline.

Attachment Project. Understanding and Healing the Mother Wound: A Comprehensive Guide.https://www.attachmentproject.com/psychology/mother-wound/